Tüm Kaynak Testleri

14731 KAYNAK KOORDİNASYON BİLGİLENDİRME EĞİTİMİ
                                                      
Kişibaşı 400 TL + KDV
Eğitim Hedefi
Üç gün süreli olarak öngörülen bu eğitim ile, temel kaynak yöntemleri ile tahribatlı ve tahribatsız testler hakkında bilgiler sunulmakta, kaynak sembolleri ve kullanım yerleri, kaynak parametreleri seçimi, kaynak planı ve kaynak maliyetleri hesaplama yöntemleri uygulamarla desteklenerek aktarılmaktadır.
Ayrıca, program kapsamında, kaynak uygulamalarında sıkça karşılaşılan hatalar ve bu hatalarda kök neden analizleri ile önlemlerle iyileştirme çalışmalarına yönelik pratik bilgiler de paylaşılmaktadır.
Eğitim süreci, kuruluş içi eğitim olması durumunda pratik uygulamalar ile daha etkin ve alınan bilgilerin uygulanmasına dair önerilerle de desteklenmektedir.
Eğitim sonrasında, tüm katılımcılara ise “ Eğitime Katılım Sertifikası” verilecektir.

Programın İçeriği
Kurs içeriği, katılımcıların aktif desteklerini gerekli kılan beyin fırtınası, tartışmalar, grup çalışmaları ve özel yönetim araçları kullanılarak desteklenmektedir.
Eğitim kapsamında, özellikle aşağıda tanımlanan ana konuların detaylarıyla analizi ve yorumlanması hedeflenmiştir ;
- Kaynak nedir?
- Kaynak Prosedürü Spesifikasyonu (Welding Procedure Specification (WPS) ) nedir?
- Kaynak Prosedürünün Değerlendirilmesi ve Onaylanması (Welding Procedure Qualification Record (WPQR) ) nedir?
- Kaynakçı sertifikalandırılması (Welder Certificates) nedir?
- Kaynak çeşitleri ;
- Elektrik ark kaynağı (Shielded Metal Arc welding (SMAW) )
- Tozaltı kaynağı (Submerged Arc welding (SMAW) )
- Gazaltı kaynağı (Gas Metal Arc welding (GMAW) )
- TIG Argon kaynağı (Gas Tungsten Arc welding (GTAW) )
- WPS, WPQR, Kaynakçı sertifikaları kabul kriterleri (Referans : EN 15607 – EN 15608 – EN 15609 – EN 15612 – EN 15614 – EN 287)
- Yapılması gereken tahribatlı-tahribatsız testler
- Kaynakçı testi yapılması gereken tahribatlı-tahribatsız testler (Referans : EN 287.1 Approval Testing of Welders Standardı)
- Hata kabul kriterlerinin tespiti (Referans : EN 5817 Arc-Welded Joints in Steel :Guidance on Quality Levels for Imperfections Standardı )
Katılımcılar
Kuruluşlarında, kaynak işlerimler uygulama ve yönetim süreçlerinde aktif sorumluluk sahibi çalışanlar.
Katılım Gereklilikleri
Katılımcıların, kaynak yöntem ve uygulamalarına ilişkin temel bilgi birikimine sahip olmaları.

Eğitim Süresi:
Eğitim, 3 gün süreli planlanmıştır.Tarihler karşılıklı anlaşma ile belirlenecek internet üzerinden yapılacaktır.

MS Project Ders Notları

MS Project Ders Notları

Tasarım Geliştirme Prosedürü

1. AMAÇ

Yapılacak bir değişikliğe, yeniliğe, müşteri veya sözleşme gereklerine istinaden yapılabilecek yeni ürün tasarımı, mevcut ürünler üzerinde sürüm çalışmaları ve değişiklik isteklerindeki çalışmaları tanımlamak ve tasarım süreci çalışmalarının belli bir sistematiğe göre yürütülmesini sağlamaktır.

2. KAPSAM

Yürütülen tasarım ve tasarım değişikliklerini, tasarım faaliyetlerinin tüm aktivitelerini ve lisans ilişkilerine yönelik AR-GE çalışmalarını kapsar.

3. SORUMLULUKLAR

…………… şirketinin tüm bölümleri, bu prosedüre uygun olarak çalışmak zorundadırlar. Bu prosedürün yürütülmesinden Tasarım Bölümü sorumludur.

4. KAYNAKLAR

ISO 9001 Standardı referans olarak alınmıştır.

5. TANIMLAR

6. UYGULAMA

TASARIM VE GELİŞTİRMENİN PLANLANMASI

Tasarım ve geliştirme çalışmalarının bir plan altında yapılması ve müşteri ihtiyaçlarını karşılayabilmesi gereklidir. Tasarım faaliyetleri, Tasarım Birimi’ nin kendi çalışmaları ile kuruluş içinden gelen taleplerle, Pazar araştırmaları sonuçlarına göre veya müşteri talepleri doğrultusunda başlatılır.

F7.03–01 Proje Takip Planı, Tasarım Birimi tarafından ilgili diğer birimlerin de bilgileri alınarak hazırlanır. Alınan bilgilere göre faaliyetler ve sorumluları oluşturulur. Faaliyetler aşağıda yazılı bilgilerden oluşabilir ve tasarım geliştikçe gözden geçirilerek güncelleştirilebilir;

·         Ön değerlendirme ve bilgilerin toplanması,

·         Talimatların toplanması,

·         Konunun değerlendirilmesi,

·         Ön tasarımın yapılması,

·         Deneme imalatı,

·         Tasarımın onaylanması,

·         Yatırım planının hazırlanması,

·         Kalıp / aparat / mastar imalatı, siparişi,

·         Ölçme aletleri ve cihazlarının tespiti,

·         Malzeme tedariki,

·         Prototip ürünlerin hazırlatılması,

·         Deneme üretimi planı

KURULUŞLARLA İLGİLİ TEKNİK İLİŞKİLER

Sağlıklı bir tasarım projesi için iyi bir iletişim şarttır. Planlama sürecinde hem iç hem de dış gruplar tarafından gerekli bilgiler dokümante edilerek, ilgili tüm birimlerin sürekli güncel bilgi ile çalışmaları sağlanır. Kuruluş içi ve dışı tüm birimlerle iletişim Tasarım Birimi’ nin sorumluluğundadır.

TASARIM VE GELİŞTİRME GİRDİLERİ

Satış pazarlama birimi tarafından milenyum programında hazırlanan prova siparişi AR-GE birimine verilir. AR-GE birimi gelen Prova formuna göre planlama yaparak Tasarım sürecini başlatır. Tasarım istek ve şartları tanımlanırken yürürlükte bulunan yasal, belirleyici ve düzenleyici kurallar göz önüne alınmalıdır, ürün tasarımında yer alacak müşteri istekleri yeterlilik açısından gözden geçirilir. Tasarım girdileri olarak belirlenmiş müşteri isteklerinde eksik, belirsiz veya tartışmalı hususlar varsa, bu problemlerin çözümü, müşteri isteklerini veya bu şartları belirlemekten sorumlu olan kişilerle birlikte yapılır. Tasarım girdileri oluşturulurken varsa sözleşmenin gözden geçirilmesi faaliyetlerinin sonuçları göz önüne alınır. Proje tanımı ile ilgili formlara ve gerekiyorsa yazışmalara proje numarası verilir ve proje adı yazılır. Başlangıç tarihi ve amacı belirtilerek, proje ve kontrol sorumluları yazılır. Gerekirse müşteri görüşüne başvurulabilir.

Tasarım girdileri, aşağıdaki maddelerin bir ya da bir kaçından oluşabilir;

·         Müşteri gereksinimlerindeki değişiklikler,

·         Müşteriden gelen ürün iadeleri ile ilgili inceleme sonuçları,

·         Saha bilgileri,

·         Kanuni mevzuat ve uygulanması gerekli standartlarda değişiklikler,

·         Teknik ve teknolojik değişiklikler,

·         Üretim şartlarındaki değişiklikler,

·         Kalite faaliyetleri,

·         Fonksiyonel ve performansa ilişkin şartlar,

·         Önceki benzer tasarımlar

Girdilerin değerlendirilmesi ile tasarımdan beklenenler tespit edilir. Bu tasarımdan beklenenler, AR-GE Birimi tarafından belirlenir. Proje sorumlusu tespit edilir. Tasarım süreci içinde incelenmek üzere hazırlanacak Prototip ürünlere ait değişiklikler, resimler ve gerekli açıklamalar yapılır. Prototipler hazırlatılır, gerekiyorsa deney raporları düzenlenir.

TASARIM VE GELİŞTİRME ÇIKTILARI

AR-GE Birimi tarafından tasarım sonunda elde edilen ürün ve proses spesifikasyonları girdi şartlarına göre geçerli ve doğrulanabilir olacak şekilde açıklanmalı ve dokümante edilmiş bir şekilde tanımlanmalıdır. Tasarım sonucu elde edilen çıktılar tasarım girdileri olan istekleri karşılamalı, kabul şartlarını içermeli, ürünün güvenli ve düzgün bir şekilde çalışmasında hayati öneme sahip tasarım karakteristikleri belirlenmelidir.

Tasarım çıktıları, aşağıdaki maddelerin bir veya birkaçından oluşabilir;

·         Fiziksel özellikler,

·         Malzeme verileri,

·         Ambalajlama,

·         Onaylı hammadde ve malzeme kaynakları,

·         Klişe, Ürün grafik çalışmaları,

·         Ürünün taşınmasına ve kullanılmasına ilişkin güvenlik ve çevre faktörleri

TASARIMIN VE GELİŞTİRMENİN GÖZDEN GEÇİRİLMESİ

Projenin her aşamasında gözden geçirme faaliyetleri planlanır. Sistematik olarak faaliyetler gözden geçirilir, raporlanır ve muhafaza edilir. Tasarımın aşamalarıyla ilgili birimlerin temsilcileri ve gerektiği takdirde diğer uzmanlar gözden geçirme faaliyetlerine katılırlar. Tasarım girdileri sağlanamıyorsa gerekli düzeltici çalışmalar başlatılır. Girdiler sağlanıyorsa bir sonraki aşamaya devam edilir.

TASARIMIN VE GELİŞTİRMENİN DOĞRULANMASI

Tasarımın uygun aşamalarında, tasarım çıktılarının, tasarım girdi şartlarını karşılamasını sağlamak için tasarım doğrulaması F7.03–05 Numune Maliyet /Kontrol/Teslim Formu kullanılarak yapılır. Aşağıdaki maddelerin doğrulanması gerekebilir;

·         Müşteri gereksinimleri ve tatmini,

·         Ürün spesifikasyonları,

·         Servis gereksinimleri,

·         Proses spesifikasyonları

Tasarımın doğrulanması amacıyla şu yöntemler uygulanabilir;

·         Alternatif hesaplamaların yapılması,

·         Eğer mevcutsa, yeni tasarımın ispatlanmış benzer bir tasarım ile karşılaştırılması,

·         Deneyler, testler, demonstrasyonlar,

·         Her aşamadaki tasarım dokümanlarının gözden geçirilmesi,

·         Oluşturulacak bir jüri ile bağımsız analitik bir değerlendirme gerçekleştirmek

Prototip ürünlerle ilgili resimler, malzeme şartnameleri, kontrol ve test talimatları (performans, mukavemet, ömür deneyleri v.b.) ve varsa müşteri talepleri AR-GE Birimi tarafından belirlenir. Üretim Birimi bunların dışında gerekli gördüğü ilave testleri yapabilir.

TASARIMIN VE GELİŞTİRMENİN GEÇERLİLİĞİ

Tasarımın doğrulanması aşaması başarıyla tamamlandıktan sonra tasarımı yapılmış bulunan ürünün tanımlanmış bulunan kullanıcı ihtiyaçlarına ve / veya şartlarına uygunluğunu sağlamak amacıyla yapılır. AR-GE Birimi tarafından geçerlilik kontrolü ürünün kullanım şartları altında ve bitmiş üründe yapılır. Gerekli hallerde ürün tamamlanmadan önceki aşamalarda da yapılabilir. Yapılan tasarım çalışmaları sonucunda tasarım çıktıları, tasarım girdilerini karşılıyorsa ve tasarımın geçerliliği sağlandıysa AR-GE Birimi tarafından karar verilir ve onaylanır. Tasarımın geçerliliği, ömür testleri ile ve nihai tasarım müşteriyi doğrudan etkileyecekse müşteri görüşü / kararı yazılı alınarak sağlanır. AR-GE Birimi kararı ile olumsuz olan tasarım çalışmaları kapatılır. Tasarım süreci sonunda kabul olan çalışmanın AR-GE dokümantasyonu tamamlanır. Projelendirilmiş ürünlerde müşteri ile yazılı mutabakat sağlanarak deneme üretimine başlanır.

Deneme üretimi kararı aşağıdaki şekillerde verilebilir;

1.      Yapılmış olan çalışma müşteriyi ilgilendiriyorsa, müşteri onayı ile istenilen sürede, periyotta ve adette,

2.      Müşteriyi doğrudan etkilemiyorsa istenilen sürede, periyotta ve adette

Tasarım yürürlüğe girdikten sonra yapılacak faaliyetler kısmında; Müşteriden görüş alınması, seri üretim yönünden ve / veya uzun dönemde incelenmesi faaliyetleri uygulanır ve bu kriterlere göre tasarım incelenerek AR-GE Birimi tarafından onaylanır. Tasarımın karar verilebilecek aşamalarında müşteriye ürün veya yarı mamul gönderilebilir. Yazılı olarak Satış Pazarlama birimi tarafından müşterinin görüşleri alınıp değerlendirilerek tasarımın geliştirilmesinde kullanılabilir.

TASARIM VE GELİŞTİRMENİN DEĞİŞİKLİKLERİNİN KONTROLÜ

Değişiklik isteğinde bulunan birim, Numune Formunu kullanarak veya yazılı olarak AR-GE Birim’ ine başvurur. Müşteriden gelen değişiklik istekleri için de değerlendirme ve karar süreci başlatılır. Değişikliğin müşteriyi doğrudan etkilediğine karar verilirse değerlendirme ve karar süreci başlatılmadan önce, Satış Pazarlama birimi tarafından müşteriye başvurularak yazılı görüşü alınır.

Müşteriyi doğrudan etkileyen durumlar;

·         Ürün performansını etkileyen değişiklikler,

·         Müşteri resimlerini etkileyen değişiklikler,

·         Müşteri onaylı resimleri, şartnameleri etkileyen değişiklikler

Talep edilen değişikliğin sebebi ve nasıl yapılacağı yazılmalı, gerekiyorsa krokisi eklenmiş olmalıdır. AR-GE Birimi, diğer birimlerle gerekli koordinasyonu kurar ve gerekirse yazılı bilgi alış verişinde bulunarak bu prosedürde anlatıldığı şekilde tasarım sürecini başlatır.

Değişikliğin yapılıp yapılmayacağına, değişiklik yapılacaksa nasıl, ne şekilde ve ne zaman yapılacağı, hangi tarihte yürürlüğe gireceği konularında, alınan bilgilerin değerlendirilmesi ve gerekli deneylerin yapılmasına AR-GE Birimi tarafından karar verilir.

7. İLGİLİ DOKÜMANLAR

F7.03–01 Proje Takip Planı

F7.03–05 Numune Maliyet /Kontrol/Teslim Formu

yük vagonu kaynak testleri

yük vagonu kaynak testleri

ray kaynak

soğuk haddelenmiş saç teslim şartları

gerçek kaynak nasıl yapılır

welding test

WELDING

welding

Aluminum Welding Training on your own at home

2008/57/EC is the European Technical Specification

drawing

high speed train

train

TVG

KTH

desigh high speed train

1

welding process

al

Aluminium

Applications for

Aluminum Alloys and

Tempers
Application for Aluminum Alloys and tempers

welding inspection

WELDING INSPECTİON

kaynakta enine çekme deneyi

BELİRSİZLİK HESAPLARI

Kalibrasyondaki belirsizlik, “Guide to the Expression of Uncertainity in Measurement (GUM, ISO 1993)” ve ISO 5168 dökümanına uygun olarak hesaplanmıştır. Kalibrasyonun toplam belirsizliği genişletilmiş belirsizlik olup, bileşik belirsizlikten kapsam faktörü k=2.0 kullanılarak elde edilmiştir. Güvenilirlik düzeyi % 95’tir.

Genel olarak ölçümler, Qmin, Qt, Qn/2, Qn ve Qmax olmak üzere, herbir durum için en az iki defa min. değerden max. değere çıkarken, iki defa da max. değerden min. değere inerken veri alınır. Bu veriler, veri ve hesap tablosuna işlenir. ( Qn : ortalama debi= Qmax/2)

Hata:

Test edilen cihazdan ölçülen değerlerin gerçek değerden olan sapmasıdır. Hata test edilen cihazdan kaynaklanmaktadır.

Belirsizlik:

Hata değerlerini teşkil eden fiziksel büyüklüklerin değişim aralığıdır.

Belirsizlik bileşenlerini tespit için, hatayı oluşturan formülde kullanılan büyüklüklere öncelikle bakmak gerekir. Akışkan debisi ölçümünde bağıl hata formülü aşağıdaki gibidir:

Vm: test edilen cihazdan okunan hacim

Vr: standarttan okunan hacim

t1: standarttan hacmin geçiş zamanı

t2: test edilen cihazdan hacmin geçiş zamanı

Qm : test edilen cihazdan okunan debi

Qr :standarttan okunan debi

Vm ve Vr ölçümlerindeki belirsizlik, aşağıda belirtilen büyüklüklerin fonksiyonu olarak verilebilir:

Um = f (t, P, T, tekrarlanabilirlik, histerisiz, tekrar üretilebilirlik, çözünürlük v.b.)

Ur = f (t, P, T, D, H/L)   [H=f(pulse)-sadece Bell Prover için bu şekildedir]

t: zaman

P: Basınç

T: Sıcaklık

D: Ölçümün gerçekleştiği hacmin (silindirin) çapı

H: Hacmin yer değiştirme miktarı (yükseklik olarak)

L: Hacmin yer değiştirme miktarı

Qr değerlerindeki belirsizlik, yukarıda belirtilen fiziksel büyüklüklere bağlı olarak hesaplanmıştır. Belirli zaman aralıkları ile iç kalibrasyon yapılarak bu değerler kontrol edilmekte ve yenilenmektedir. Bu yüzden toplam belirsizlik hesaplarında ayrıca bu bileşenler dikkate alınmaz, direkt olarak standardın belirlenmiş olan belirsizliği kullanılır.

Sistematik Hata: Tekrarlanabilirlik koşulları altında, aynı değerde belli sayıda ölçüm alınarak tespit edilen, gerçek değerden olan sapmadır [11].

Rastgele Hata: Aynı büyüklüğün bir dizi ölçümleri esnasında önceden tahmin edilemiyecek şekilde değişen ölçüm hatasıdır.

Tekrarlanabilirlik Hatası: Aşağıdaki koşulların tümüne uyarak, aynı noktada gerçekleştirilen ölçümlerin ortalamasından her bir ölçümün gösterdiği sapmadır[12].

-aynı ölçüm metodu

-aynı gözlemci

-aynı ölçüme cihazı

-aynı konum

-aynı kullanım koşulları

-kısa zaman aralığında tekrar

Tekrar gerçekleştirilebilirlik:

Herbir ölçümün, aşağıdaki değişken koşullarda gerçekleştirildiği zaman, aynı ölçülen büyüklüğe ait ölçüm sonuçları arasındaki uyuşma yakınlığıdır.

-ölçüm metodu

-gözlemci

-ölçme cihazı

-konum

-kullanım koşulları

-zaman

Histerisiz: Min’dan max’a  doğru yapılan ölçüm ile max’dan min’a doğru yapılan ölçüm sonuçları arasındaki farktır.

7.1. BELİRSİZLİK BÜTÇESİNE DAHİL EDİLEN PARAMETRELER

A) Sistematik hata:

1)Sistematik hata değeri: u(s)

2)Lineerite hatası: u(lin)

B) Referanstan gelen belirsizlik:

1) Referansa ait Ölçüm Belirsizliği:  u(ref)

C) Ölçülen değerdeki belirsizlik:

1)Standart Sapma (Tekrarlanabilirlik hatası): u(ss)

2)Çözünürlük hatası: u(çöz)

3)Zaman başlatıp durdurulmasından gelen hata: u(zn)

4)Sıcaklık ve basınç değişiminden kaynaklanan hata: u(pt)

5)Sıfır hatası: u(sıf)

6)Tersinebilirlik hatası: u(ters)

7.2. TOPLAM BELİRSİZLİK HESABINA KATILAN PARAMETRELERİN AÇIKLAMASI

A) Sistematik Hata

1) Sistematik Hata (Bağıl Hata) Değeri:

Qmin, Qt, Qn/2, Qn ve Qmax  gibi noktalarda alınan ölçümlerin göstermiş olduğu % bağıl hatalar aşağıdaki gibi hesaplanır.

Bağıl Hata: B = (Qm – Qr) / Qr

Bu % bağıl hataların ortalamaları hesaplanır. Bağıl Hata (%) – debi grafiğinden elde edilen lineerite eğrisi denklemi B olarak adlandırılır ve toplam belirsizlikte aşağıdaki gibi yer alır.  

Hesap edilen bu değerler sertifikada verilir.

Qr : Nominal debi (gerçek debi)

2) Lineerite Hatası:

Yukarıda bahsedilen lineerite eğrisinin, korelasyon katsayısı hesaplanıp, doğrusallıktan ne kadar saptığı belirlenir. Bu şekilde tespit edilen hata, % olarak u(lin)’de alınır. Lineerite hatası dikdörtgensel hata olduğundan, toplam belirsizlik hesaplarına u(lin)/Ö3 olarak alınır.

Not: Bağıl hata tespitinde eğri denklemi kullanılmıyor, doğrudan tablodan veya grafikten değerler alınıyor ise, bu hata faktörü toplam belirsizlik hesaplamalarına alınmaz.

B) Referanstan Gelen Belirsizlik:

1) Referansın Ölçüm Belirsizliği:

Her referansa ait uluslar arası izlenebilirliği olan belirsizlik değerleri burada kullanılır. Bu değerler ilgili kalibrasyon hakkında bilgi verirken verilmiştir.

C) Ölçülen Değerdeki Belirsizlik

1) Standart Sapma (Tekrarlanabilirlik Hatası):

Herbir sabit akış değeri için (Qmin, Qt, Qn/2, Qn ve Qmax) tek tek veriler alınır. Veri ve hesap tablosunda her bir durum için, hata değerleri (X1, X2, X3, ..Xn.) aşağıdaki esaslara göre hesap ettirilir ve deneysel standart sapma:

X = (Qm – Qr) / Qr           (Qr : gerçek debi, Qm : sayaçtan okunan debi)

s(x) = [Ö(S(Xi – Xort)2 )/(n-1)] olarak hesaplanır.

(Ortalama değer: Xort = (X1 + X2 + X3 +.......+ Xn)/n )

Ortalama ölçüm hatası: sort (x) = s(x) / Ön  (n=ölçüm sayısı) olarak hesap edilir. Her bir  durum için bu işlemler yapılır.

Böylece, sort(min), sort(t), sort(n), sort(max) değerleri içerisindeki en büyük değer u(ss) olarak alınır. Standart sapma normal dağılıma sahip olduğu için toplam belirsizlik hesabına olduğu gibi alınır.  

Bazı hallerde cihaz hata değerleri yerine, debi değerleri üzerinden standart sapma hesaplanıp, okuma değerlerine göre yüzdeleri alınarak en büyüğü toplam belirsizlik hesaplarına alınacaktır.

2) Çözünürlük hatası:

Dijitaller için:

Çözünürlük = okunabilen en küçük değer/2

Analoglar için:

Çözünürlük = en yakın iki çizgi arası/ n (göz kararı)

u (çöz) = Çözünürlük / Xort*100       ölçüm yapılan noktalarda ayrı ayrı hesaplanır ve en büyük hata toplam hata hesabında kullanılır. Çözünürlük hatası, dikdörtgensel dağılım gösterir ve toplam belirsizlik hesabında u(çöz)/Ö3 olarak alınır.

3) Zaman Başlatılıp Durdurulmasından Gelen Hata:

Bu durum toplam hacim okuması yapan sayaçlar için söz konusudur. Kalibrasyon esnasında ne kadar zamanda sayaçtan ne kadar hacim geçtiğini tespit ederken, zaman tutulurken geç veya erken başlama veya durmadan gelen hata hesaplanır. Bunun için zamanda yapılabilecek max. hata (z) belirlenir ve belirsizlik şu şekilde hesaba alınır:

u(zn) = z/t*100

t: Hacmin ölçümünde geçen zaman

z: Geç veya erken başlatma zaman farkı

Böylece, veri alınan noktaların her biri için hesaplanır ve en büyük değer u(zn) olarak alınır. Dikdörtgensel dağılıma sahip olduğu için, u(zn)/Ö3 olarak toplam belirsizlik hesabına alınır.

4) Sıcaklık ve basınç değişiminden gelen hata:

Sıcaklık ve basınç değişiminden gelen hatalar, ölçüm esnasında laboratuar şartlarındaki kararlılıktan dolayı ihmal edilebilir düzeydedir. Sadece, kalibrasyon esnasında ortam sıcaklığını ölçen cihazın belirsizliği dikkate alınır.

Dikdörtgensel dağılıma sahip olduğu için, u(pt)/Ö3 olarak toplam belirsizlik hesabına alınır.

5) Sıfır hatası:

Cihazdan akış olmadığı andaki okunan değerdir. Bu değer, ölçülen değerden çıkarılarak belirsizlik hesaplamaları yapılır.

6) Tersinebilirlik (Histerisiz) hatası:

u (ters) = (X’ – X) / Xort*100          

X’: deney yapılırken max değere geldikten sonra azalan değerler ile deneye devam edildiğinde alınan, X ise aynı değerdeki artan koşullardaki deneyde alınan veridir. Histerisiz hatası, dikdörtgensel dağılım gösterir ve toplam belirsizlik hesabında u(ters)/Ö3 olarak alınır.

Not: Ancak, bu değerler standart sapma hesaplamalarında göz önüne alındığı için bu hata tekrar hesaplanmayacaktır.

7.3. TOPLAM BELİRSİZLİK HESABININ YAPILMASI

A) Referanstan Gelen Belirsizlik:

1)  Referansın Ölçüm Belirsizliği:

Her referansa ait uluslar arası izlenebilirliği olan belirsizlik değerleri burada kullanılır. Bu değerler ilgili kalibrasyon hakkında bilgi verirken verilmiştir.

B) Ölçülen Değerdeki Belirsizlik

1)  Standart Sapma (Tekrarlanabilirlik Hatası):

Herbir sabit akış değeri için (Qmin, Qt, Qn/2, Qn ve Qmax) tek tek veriler alınır. Veri ve hesap tablosunda her bir durum için, hata değerleri (X1, X2, X3, ..Xn.) aşağıdaki esaslara göre hesap ettirilir ve deneysel standart sapma:

X = (Qm – Qr) / Qr           (Qr : gerçek debi, Qm : sayaçtan okunan debi)

s(x) = [Ö(S(Xi – Xort)2 )/(n-1)] olarak hesaplanır.

(Ortalama değer: Xort = (X1 + X2 + X3 +.......+ Xn)/n )

Ortalama ölçüm hatası: sort (x) = s(x) / Ön  (n=ölçüm sayısı) olarak hesap edilir. Her bir  durum için bu işlemler yapılır.

Böylece, sort(min), sort(t), sort(n), sort(max) değerleri içerisindeki en büyük değer u(ss) olarak alınır. Standart sapma normal dağılıma sahip olduğu için toplam belirsizlik hesabına olduğu gibi alınır.

Bazı hallerde cihaz hata değerleri yerine, debi değerleri üzerinden standart sapma hesaplanıp, okuma değerlerine göre yüzdeleri alınarak en büyüğü toplam belirsizlik hesaplarına alınacaktır.

2)      Çözünürlük hatası:

Dijitaller için:

Çözünürlük = okunabilen en küçük değer/2

Analoglar için:

Çözünürlük = en yakın iki çizgi arası/ n (göz kararı)

u (çöz) = Çözünürlük / Xort*100  ölçüm yapılan noktalarda ayrı ayrı hesaplanır ve en büyük hata toplam hata hesabında kullanılır. Çözünürlük hatası, dikdörtgensel dağılım gösterir ve toplam belirsizlik hesabında u(çöz)/Ö3 olarak alınır.

3) Zaman Başlatılıp Durdurulmasından Gelen Hata:  

Bu durum toplam hacim okuması yapan sayaçlar için söz konusudur. Kalibrasyon esnasında ne kadar zamanda sayaçtan ne kadar hacim geçtiğini tespit ederken, zaman tutulurken geç veya erken başlama veya durmadan gelen hata hesaplanır. Bunun için zamanda yapılabilecek max. hata (z) belirlenir ve belirsizlik şu şekilde hesaba alınır:

                         

 u(zn) = z/t*100

                         

 t: Hacmin ölçümünde geçen zaman

                           

z: Geç veya erken başlatma zaman farkı

Böylece, veri alınan noktaların her biri için hesaplanır ve en büyük değer u(zn) olarak alınır. Dikdörtgensel dağılıma sahip olduğu için, u(zn)/Ö3 olarak toplam belirsizlik hesabına alınır.

4) Sıcaklık ve basınç değişiminden gelen hata:

Sıcaklık ve basınç değişiminden gelen hatalar, ölçüm esnasında laboratuar şartlarındaki kararlılıktan dolayı ihmal edilebilir düzeydedir. Sadece, kalibrasyon esnasında ortam sıcaklığını ölçen cihazın belirsizliği dikkate alınır.

Dikdörtgensel dağılıma sahip olduğu için, u(pt)/Ö3 olarak toplam belirsizlik hesabına alınır.

5) Sıfır hatası:

Cihazdan akış olmadığı andaki okunan değerdir. Bu değer, ölçülen değerden çıkarılarak belirsizlik hesaplamaları yapılır.

6) Tersinebilirlik (Histerisiz) hatası:

u (ters) = (X’ – X) / Xort*100

X’: deney yapılırken max değere geldikten sonra azalan değerler ile deneye devam edildiğinde alınan, X ise aynı değerdeki artan koşullardaki deneyde alınan veridir. Histerisiz hatası, dikdörtgensel dağılım gösterir ve toplam belirsizlik hesabında u(ters)/Ö3 olarak alınır.

Not: Ancak, bu değerler standart sapma hesaplamalarında göz önüne alındığı için bu hata tekrar hesaplanmayacaktır.

C) Sistematik Hata

1)      Sistematik Hata (Bağıl Hata) Değeri:

Qmin, Qt, Qn/2, Qn ve Qmax  gibi noktalarda alınan ölçümlerin göstermiş olduğu bağıl hataların ortalamaları hesaplanır. Bağıl Hata – debi grafiğinden elde edilen lineerite eğrisi denklemi B olarak adlandırılır ve toplam belirsizlikte aşağıdaki gibi yer alır.

Bağıl Hata: B = (Qm – Qr) / Qr

Hesap edilen bu değerler sertifikada verilir.

Qr : Nominal debi (gerçek debi)

2)     Lineerite Hatası:

 Yukarıda bahsedilen lineerite eğrisinin, korelasyon katsayısı hesaplanıp, doğrusallıktan ne kadar saptığı belirlenir. Bu şekilde tespit edilen hata, % olarak u(lin)’de alınır. Lineerite hatası dikdörtgensel hata olduğundan, toplam belirsizlik hesaplarına u(lin)/Ö3 olarak alınır.

Not: Bağıl hata tespitinde eğri denklemi kullanılmıyor, doğrudan tablodan veya grafikten değerler alınıyor ise, bu hata faktörü toplam belirsizlik hesaplamalarına alınmaz.

TOPLAM BELİRSİZLİK

Genişletilmiş toplam belirsizlik şu şekilde hesaplanır:

(Ur)95 = 2*[(u(ref))2 + (u(ss))2 + (u(çöz))2/3 + (u(zn)2/3 (u(pt)2/3 + (u(lin))2/3 + (u(ters))2/3]1/2

Bu durumda düzeltilmiş sonuç aşağıdaki gibi ifade edilir:

Q = Qm (1- B/100 ± (Ur)95/100)

olarak bulunur.

Q= Gerçek debi değeri (düzeltilmiş sonuç)

Qm = cihazdan okunan değer

B= % Bağıl hata (lineerite eğrisi denklemi/tablodan veya grafikten okunan değer)

   aşağıdaki linklerdeki bilgileri de okumanızı tavsiye ederim;

http://www.bilgedede.org/olcum-belirsizligi-hesaplama-rehberi-1-bolum/
http://www.bilgedede.org/olcum-belirsizligi-hesaplama-rehberi-2-bolum/